Trong 651 phiên có z-score từ 02/2024, có 69 phiên basis đóng cửa của VN30F1M vượt ±2. Ở phiên kế tiếp, basis trung bình lùi từ +8,26 về +1,18 điểm (nhóm z ≥ +2) và từ −9,06 về −3,20 điểm (nhóm z ≤ −2). Đây là mô tả, chưa phải một chiến lược.
Định nghĩa đầy đủ
Phép đo trong bài lấy mọi phiên mà basis z-score khung ngày của VN30F1M có trị tuyệt đối từ 2 trở lên, rồi ghi lại basis đóng cửa của phiên kế tiếp. Nó trả lời một câu hỏi mô tả: sau một phiên basis lệch bất thường, khoảng chênh giữa hợp đồng và chỉ số thường nằm ở đâu.
Lưu ý rủi ro: Nội dung mang tính giáo dục và mô tả dữ liệu quá khứ, không phải tư vấn đầu tư và không gợi ý giao dịch khi z-score vượt ngưỡng. Hợp đồng tương lai dùng đòn bẩy nên lãi và lỗ đều bị khuếch đại.
Những điều cần nhớ
- Mẫu: 651 phiên có z-score, 05/02/2024 → 05/10/2026; 31 phiên z ≥ +2, 38 phiên z ≤ −2
- Nhóm z ≥ +2 (30 cặp phiên): basis trung bình +8,26 → +1,18; giảm ở 28 cặp
- Nhóm z ≤ −2 (38 cặp phiên): basis trung bình −9,06 → −3,20; tăng ở 31 cặp
- Khoảng thu hẹp chủ yếu đến từ phía chỉ số, không phải từ giá hợp đồng
- Phản ví dụ: 06/08/2026 basis −6,79 (z −2,28), phiên sau −20,99
Dữ liệu tính đến phiên 05/10/2026, phiên bản tính toán pos-v1, đã đối soát cuối ngày.
Câu hỏi và cách đo
Basis z-score cho biết basis của VN30F1M đang cách mức trung bình 20 phiên gần nhất bao nhiêu độ lệch chuẩn. Khi con số này vượt +2 hoặc xuống dưới −2, basis đang ở mức ít gặp trong tháng vừa qua. Câu hỏi tự nhiên: phiên sau đó thì sao? Một câu hỏi khác về chính những phiên đó — phiên có z-score cực đoan thuộc loại phiên nào — được trả lời ở bài phiên basis z-score cực đoan rơi vào loại phiên nào.
Cách đo:
- Lấy basis đóng cửa theo ngày và z-score khung ngày của 651 phiên có z-score, từ 05/02/2024 đến 05/10/2026.
- Chọn các phiên có z ≥ +2 (31 phiên) và z ≤ −2 (38 phiên).
- Với mỗi phiên, ghi basis đóng cửa của phiên giao dịch kế tiếp. Một phiên z ≥ +2 bị loại vì phiên kế tiếp thiếu nến chỉ số, còn 30 cặp.
- Lập nhóm đối chứng: 401 cặp phiên mà phiên đầu có trị tuyệt đối z dưới 1.
Kết quả
| Nhóm | Số cặp phiên | Basis phiên vượt ngưỡng | Basis phiên kế tiếp | Thay đổi trung bình | Trung vị thay đổi | Số cặp basis lùi về phía 0 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| z ≥ +2 | 30 | +8,26 | +1,18 | −7,08 | −5,39 | 28 (giảm) |
| z ≤ −2 | 38 | −9,06 | −3,20 | +5,86 | +5,22 | 31 (tăng) |
| Trị tuyệt đối z dưới 1 | 401 | −0,58 | −0,78 | −0,20 | −0,19 | — |
Đơn vị: điểm; các cột basis là trung bình của nhóm.
Ở cả hai nhóm cực đoan, basis phiên kế tiếp gần 0 hơn rõ rệt. Nhóm z ≥ +2: 28 trên 30 cặp có basis giảm. Nhóm z ≤ −2: 31 trên 38 cặp có basis tăng. Sau một phiên, 27 trên 30 phiên của nhóm dương và 27 trên 38 phiên của nhóm âm đã quay về vùng trị tuyệt đối z dưới 2.
Mức thay đổi cũng lớn hơn thường lệ. Thay đổi tuyệt đối trung bình của basis qua một phiên là 7,23 điểm ở nhóm dương và 7,78 điểm ở nhóm âm, so với 3,40 điểm ở nhóm đối chứng.
Nhưng lùi về phía 0 không có nghĩa là về 0. Basis đổi dấu ở phiên kế tiếp chỉ trong 10 trên 30 cặp của nhóm dương và 13 trên 38 cặp của nhóm âm. Nhóm âm còn có 7 cặp mà phiên sau basis lệch xa hơn.
Chân nào dịch chuyển
Basis thu hẹp có thể vì hợp đồng đi về phía chỉ số, hoặc chỉ số đi về phía hợp đồng. Tách thay đổi của từng chân qua một phiên:
| Nhóm | Thay đổi trung bình của VN30F1M | Thay đổi trung bình của chỉ số VN30 | Thay đổi basis |
|---|---|---|---|
| z ≥ +2 (30 cặp) | +1,48 | +8,56 | −7,08 |
| z ≤ −2 (38 cặp) | +0,58 | −5,28 | +5,86 |
| Trị tuyệt đối z dưới 1 (401 cặp) | +0,90 | +1,10 | −0,20 |
Đơn vị: điểm.
Trong mẫu này, phần lớn khoảng thu hẹp đến từ phía chỉ số VN30. Sau phiên hợp đồng đóng cửa cao bất thường so với chỉ số, phiên kế tiếp chỉ số tăng trung bình 8,56 điểm trong khi hợp đồng gần như đứng yên. Chiều ngược lại cũng vậy.
Cần đọc bảng này rất thận trọng. Trung vị cho bức tranh yếu hơn trung bình: ở nhóm z ≥ +2, chỉ số tăng ở 20 trên 30 cặp, trung vị +5,34 điểm; ở nhóm z ≤ −2, chỉ số tăng ở 17 trên 38 cặp, trung vị chỉ −0,40 điểm. Con số trung bình −5,28 của nhóm âm do một số ít phiên giảm mạnh kéo xuống. Với 30 và 38 quan sát, chưa thể phân biệt các con số này với ngẫu nhiên.
Vì sao phải dè dặt với kết quả này
Hồi quy về trung bình là hiện tượng số học. Chọn ra những phiên có giá trị cực đoan của bất kỳ chuỗi nhiễu nào, giá trị kế tiếp gần như luôn ít cực đoan hơn. Basis đóng cửa là một chuỗi nhiễu: nó lấy ở phút ATC, lệch khỏi basis trung bình phiên trung bình 2,93 điểm — xem bài basis trung bình phiên và basis đóng cửa. Một phần đáng kể của "sự quay về" chỉ là nhiễu của phút ATC biến mất ở phiên sau.
Basis thu hẹp không cho biết giá hợp đồng đi đâu. Bảng thứ hai cho thấy hợp đồng thay đổi trung bình +1,48 và +0,58 điểm — không khác nhóm đối chứng (+0,90). Người giao dịch hợp đồng tương lai không giao dịch được basis nếu không đồng thời nắm chân cơ sở.
Mẫu nhỏ và không đều. 30 và 38 quan sát trong ba năm, và ba năm đó có phân phối basis khác hẳn nhau — xem bài phân phối basis VN30F1M 2024–2026. Nhóm z ≤ −2 có 18 phiên thuộc 2024, 15 phiên thuộc 2025 và 5 phiên thuộc 2026.
Ngưỡng ±2 được chọn trước. Ngưỡng theo quy ước thống kê thông thường, không dò trên dữ liệu. Thử nhiều ngưỡng rồi báo cáo ngưỡng đẹp nhất là một dạng data snooping.
Hai trường hợp gần đây
Phiên 02/10/2026. Hợp đồng 41I1GA000 đóng cửa 1.885,0; chỉ số 1.875,99; basis +9,01 điểm, z-score +2,02. Phiên kế tiếp, 05/10/2026: hợp đồng 1.900,1 (tăng 15,1 điểm), chỉ số 1.894,46 (tăng 18,47 điểm); basis +5,64, z-score +1,06. Basis thu hẹp 3,37 điểm vì chỉ số tăng nhiều hơn hợp đồng, nhưng vẫn dương.
Phiên 06/08/2026 — phản ví dụ. Basis −6,79 điểm, z-score −2,28. Phiên kế tiếp, 07/08/2026, basis không quay về mà xuống −20,99 điểm, z-score −5,19. Phải tới phiên sau nữa basis mới lên +3,42.
Ví dụ minh họa: giả sử một người coi "z ≥ +2" là điều kiện và kỳ vọng basis giảm 7 điểm ở phiên sau, đúng bằng trung bình mẫu. Trong 30 cặp của mẫu, 2 cặp basis tăng thay vì giảm; và vì thay đổi của riêng hợp đồng trung bình là +1,48 điểm, một vị thế chỉ trên hợp đồng không thu được mức 7 điểm đó. Trung bình của basis không chuyển thành kết quả của một chân.
Từ mô tả tới kiểm định cần thêm gì
Một kết quả mô tả như trên là điểm bắt đầu, không phải kết luận. Để thành một kiểm định trung thực cần ít nhất:
- Một giả thuyết viết trước, nêu rõ giao dịch chân nào, vào và ra lúc nào.
- Giá thực hiện được. Basis đóng cửa dùng giá ATC; một quy tắc dựa trên z-score cuối ngày chỉ hành động được từ phiên sau.
- Chi phí và trượt giá của từng chân.
- Tách theo giai đoạn và báo cáo từng năm.
- So với đối chứng ngẫu nhiên để biết kết quả có vượt được hồi quy về trung bình thuần túy hay không.
Chiến lược hội tụ basis đã được xem xét theo khung này trong bài kiểm định chiến lược hội tụ basis VN30F1M. Ảnh hưởng của thời gian còn lại tới đáo hạn lên độ phân tán của basis có ở bài basis VN30F1M theo số phiên tới đáo hạn.
Câu hỏi thường gặp
Basis z-score vượt 2 có thường xảy ra không?
Trong 651 phiên có z-score từ 05/02/2024 đến 05/10/2026, có 69 phiên — khoảng 10,6% — mà trị tuyệt đối z-score khung ngày từ 2 trở lên: 31 phiên phía dương và 38 phiên phía âm. Tần suất này cao hơn mức khoảng 4,6% của một phân phối chuẩn.
Sau khi z-score vượt 2, basis có quay về không?
Trung bình thì basis phiên sau gần 0 hơn: từ +8,26 về +1,18 điểm ở nhóm dương, từ −9,06 về −3,20 điểm ở nhóm âm. Nhưng không phải lần nào cũng vậy. Ở nhóm âm, 7 trên 38 cặp có basis lệch xa hơn ở phiên sau, như phiên 06/08/2026.
Basis quay về thì giá VN30F1M tăng hay giảm?
Không suy ra được từ dữ liệu này. Trong mẫu, hợp đồng thay đổi trung bình +1,48 điểm sau phiên z ≥ +2 và +0,58 điểm sau phiên z ≤ −2, gần như không khác nhóm đối chứng. Phần lớn khoảng thu hẹp của basis đến từ thay đổi của chỉ số.
Vì sao gọi đây là hồi quy về trung bình?
Vì khi chỉ chọn ra những quan sát cực đoan của một chuỗi có nhiễu, quan sát kế tiếp thường ít cực đoan hơn mà không cần lực kéo nào. Basis đóng cửa có nhiễu từ phiên ATC. Một phần sự "quay về" quan sát được là nhiễu đó biến mất, không phải thị trường tự điều chỉnh.
Có thể dùng kết quả này để giao dịch không?
Bài viết không đưa ra kết luận đó. Phép đo không có quy tắc vào ra, không tính chi phí, mẫu chỉ 30 và 38 quan sát trong ba năm có phân phối khác nhau. Basis cũng không giao dịch được bằng riêng hợp đồng tương lai. Muốn biết phải kiểm định đầy đủ với giả thuyết viết trước.
Vì sao nhóm âm nhiều phiên hơn nhóm dương?
Vì phân phối basis của VN30F1M trong giai đoạn này có đuôi âm dài hơn đuôi dương: phân vị 5 là −9,92 điểm trong khi phân vị 95 là +7,26 điểm. Những cú lệch mạnh về phía âm xảy ra nhiều hơn, nên số phiên có z-score từ −2 trở xuống (38) nhiều hơn phía dương (31).
Nguồn tham khảo
- HNX – Hợp đồng tương lai chỉ số VN30: đặc tả hợp đồng và phương thức khớp lệnh – hnx.vn – truy cập 05/10/2026
- HOSE – Quy tắc xây dựng và quản lý chỉ số HOSE-Index (chỉ số VN30) – hsx.vn – truy cập 05/10/2026
- Dữ liệu thị trường: Stockup Positioning, phiên bản
pos-v1, dữ liệu đã đối soát cuối ngày
Cách tính z-score là theo phiên bản pos-v1, được rà soát định kỳ 6 tháng. Mọi con số thống kê gắn với mẫu 651 phiên đã nêu.
Lưu ý rủi ro: Bài viết mô tả số liệu đã xảy ra, không phải kết quả kiểm định một chiến lược và không gợi ý hành động giao dịch nào khi z-score vượt ngưỡng. Chứng khoán phái sinh dùng đòn bẩy — lãi và lỗ đều được khuếch đại.
Một con số trung bình đẹp là lúc cần hỏi thêm, không phải lúc dừng lại — đăng ký bản tin Stockup để nhận các bài kiểm định VN30F1M tiếp theo.
Tuan Nguyen
Founder
18+ năm xây dựng sản phẩm Web, SaaS, FinTech và Blockchain, hơn 120 dự án thực tế; kết hợp kinh nghiệm đầu tư chứng khoán với phát triển hệ thống phân tích.
